Nika ma hewteyê serra 2026î de yî. Semedê ma serra verêne serrêka tarîxî bîy. Çunke prosesêko newe dest pêkerd. Nameyê nê prosesî bi vatişê birêz Ocalanî ‘komelo demokratîk’ ame vatene.

‘Komelo demokratîk’ yeno çi mana?

Cewabê nê heme persan no nuşte de helbet ma nêeşkenî bidî labelê cewabê nê persan cuye û xeyalanê şima de yî. Nê persan ma eşkenî zêde zî bikerî. Mesela komel do semedê çi demokratîk bibo. Wexto ke demokratîk bi, çi keweno destê merdim û şaran. Wexto ke komel demokratîk nêbi merdim çi vîndî keno.

Emrê merdimî goreyê şeklê xo yê nikayinî qasê 250 hezarî est o. No emir goreyê, emrê dinya sey zereyê mîlyaranê murayan de qasê murayêk a. Na mura hende xususîyetê ci est a ke eşkena murayanê bînan bihelêna. Senî bena ke yew mura, bieşka murayanê bînan bihelêna. Cewabê ney tarîxê merdimî de nimite yo.

Merdim xususîyetê xo yê verênî ma eşkenî vacî ke bêguman komelkîye û adaptasyono lezkanî yo. Merdimî hertim xo ganîyanê bînan ra pawit û înan reyde têkilî rona. Goreyê çimanê ey ganî her çî pê hetêyewbînankerdiş bêro kerdene. Seba aye cuya ey de çend hezar serran de ziwan, kultur, hiş virazîyayo. Ma eşkenî vacî ke nê heme xususîyetan merdim kerde estîya komelkîye.

Estbîyayîşê merdiman de hertim xoaverberdiş est o. Cuya merdiman de hem xoaverberdişo bîyolojîk hem zî kulturî est o. Kultur de ziwan, werd, bawerî, folklor, edebîyat, est o. Nê heme zî semedê cuye şert î. Bê înan zî merdim xususîyetê xo şinasnayo, sosyolojîyê xo goreyê înan qebul kerdo. Ge ziwanê xo reyde komelê xo pênas kerdo, ge bawerîya xo, ge zî erdê xo ge-ge zî netewa xo reyde, xo pênas kerdo. Înan semedê xo nasnameyêko komelkî qebul kerdo. Heta ke destê ey ra ameyo erdê xo ra cêra nêbîyo. Heta ke destê ey ra ameyo ziwanê xo ra bawerîya xo ra fek veranêdayo. Timûtim waşt ke nê nasnameyanê xo biresno neslo newe û neslê neweyî reyde aver şîro. Mergê xo yo fîzîkî zî newaşto, mergê xo yo sosyolojîk zî newaşto. Ge şer kerdo, ge hukm kerdo ge-ge zî bi şeklêko newe, xo pênas kerdo ke wa semedê şaranê bînan bi hewayêko tehluke nêro qebulkerdene.

Mesela netewa farsî bawerîya înan verê cû zerdeştîye bîy. Wexto ke înan îslam qebul kerd waşt ke kulturê xo yo verên zî bipawî, zereyê etnîsîteyanê bînan de nêhelîyî. Semedê aye xo ra vatî ma musluman î, labelê mezhebê ma şîî yo. Wina kerdî ke xo netewa ereban ra cîya bikerî cuya xo û kulturê xo bipawî. Kurdê elewîyî cuya xo û kulturê xo yo verên waşt ke bipawî xora vatî; ma elewî yî ma rayîrê heqî ra şonî. Ma eşkenî vacî ke semedê komel û pêro şaran no sey xopawitişî bi.

Nika ma reyna bêrî babeta xo ya komelê demokratîkî. Ma eşkenî vacî ke sîstemê komelê demokratîkî semedê şaran xopawitiş o. Komelo demokratîk tewr zaf hîrê xususîyetan ser o xo mojneno. Ekolojî, cinî û komun.

Komelo demokratîk de ekolojî

Perspektîfê ekolojî de heme ganîyî seypê hesibîyenî, mabenê ganîyan de hîyerarşî nêyeno qebulkerdene. Xo parçeyê xoza vîneno sey ganîyanê bînan. Heme ganî û bêganan parçeyê tebîetî vîneno. Seba aye endustrî awbend, madenan sey qirkerdişê xoza qebul keno, no qirkerdiş zî cuya xo ra dûrî nêvîneno. Awe, heqê heme ganîyan qebul keno, her ganî qasê xo îstîfade keno, seba aye serê awe de heqê mulkî û endustrîyalî ferz nîyo. Ne dewlete ne zî komel kontrolê ey bêsînor nêeşkeno bigîro destê xo. Nê kontrolî de goreyê îhtîyacê merdimî û yê ganîyanê bînan bibo. Senî yew mîlçik û xezale goreyê xo awe ser de manenî merdim zî goreyê ferzîya xo awe ra îstîfade bikero, awe ser de hukm nêkero. Eke na têkilî bixeripîya ameyoxê ganîyanê bînan senî keweno tehluke û vîndî beno yê merdiman zî keweno tehluke. Senî cuyêka ekolojîke de mewzûyê heqê talî çin o, o çax her kes endamê na xoza yo. Wayîrê xoza, xoza yo, ma tena wayîrê emanetî vejîyenî.  Neslê merdimî senî dewam keno yê ganîyanê bînan zî do dewam bikero. Ganî mabenê ma û ganîyan de konsensusêk bibo û goreyê nê konsensusî cuye dewam bikera.

Ma eşkenî cuya ma ya kurdan a verêne de nîşanê ekolojîyî bidî. Heywanan rê teda çin o, nameyê înan est o. Verê cû kesêk biqestî ne dare birnayêne û rotêne ne xezale kiştêne û  werdêne ne zî morcela pelçiqnayêne. Heme bi şexs ameyêne qebulkerdene.

Ma eşkenî vacî ke komelo demokratîk de merdim eşkeno nameyê gozêran pano, gozê înan biweçîno labelê nêeşkeno semedê rotiş û tîcarî fuzulî gilê daran bibirno.

Komelo demokratîk de cinî

Semedê komelê demokratîkî de azadîwaza cinîyan zî sey qaydeyê ekolojîkî ferz û mûhîm o.

Ma goreyê tarîx û cigêrayîşan zanî ke bindestîya cinîyan ra dima cuya komelî de faktorê camêrdan bîyo sereke. Nê hukmê cinsî ra pey têduştîye/seyyewbînîye xeripîya. Eke ma rasta zî yew têduştî biwazî ganî ma azadîya cinîyan ra dest pêbikerî. Rolê cinî û camêrdan de ganî hemkarî bibo, hîyerarşî çinî bo. Cinî awankerdoxa cu ya. Hende rolê aye bîyo talî zî ganî rolê aye de rolo esasî û komelkî bêro qebulkerdene. Heşt hezar serrî yo, cinîyî bindestîya camêrdî de mendî. No şaran rê averşîyayîşo komelkî nêardo, neheqîye û xirabîye arda. Hukmîye ra fekveradayîş hukm se ke cinîyan ser o yeno kerdene gani biwedarîyo.

No zî senî bibo? Cinî zereyê komelî de ganî nêbî obje bibî kerdox û rolê xo kay bikerî. No zî heme temsîlîyeto sîyasî, îdarî û komelkî de hemserekîye, hemverfekîye, seyyewbînîye temsîlîyetî bêro kerdene. No sîstem semedê komelê demokratîkî ferz o, bê nê faktorî komelo demokratîk awan nêbeno.

Cuyê ma yê kurdan de herçiqas giranîya camêrdperestî est a zî komel cuye de bi şeklêk rengînîya cinîyan awankerdoxîya cinîyan xo mojneno. Mesela erdramitiş û ronayîşê zerzewatan ra bigîrî heta heywanewnîyayîşan de rolê înan sereke yo. Veyveyan de govendegirewtiş cinî û camêrdî têdir govende gênî. Qiseykerdîşê cematî de cinî fikrê xo eşkena bîyaro ziwan. La çi heyf ke no şekil heta tesîrê dewrê modernî de nika xeripîya. Cinî têkilîyê berardişî ra ameya cîyakerdene. Rolê aye zî zereyê komelî de zêde ra bîyo talî. Seba aye ma giranîya cinîyan, temsîlîyetê sîyasî û îdarî de nêvînenî, tena hûmara înan nimûne aseno.

Seba ke azadîwaza cinîyan tena semedê înan nîyo semedê azadîya komelê xo yo. Komelê demokratîkî de cinîye awankerdox a, rolê aye kerdoxêka esas a.

Komelo demokratîk de komun

Komelo demokratîk de ciwîyayîşê merdimî muhîm o. Seba ke ma pêro zanî yew merdim nêmaneno merdimanê bînan. Cîya-cîya ziwan, kultur û bawerî û fikr est î. Karbeşî est a, ekonomî zî cuya merdimî ser o tesîr kerdo. Ganî heme merdim bizano ke o aye, înan rê tehdît nîyo a, ê zî kesêk rê tehdît nîya/î. Ciwîyayîşê înan yewbînan hêzdar bikero, kesêk hêrişê kesêk nêkero. No senî bibo? Ganî her komel goreyê ziwanê xo, kulturê xo, bawerîya xo, fikrê xo kerdox bêro qebulkerdene. Komunê xo awan bikero. Nê komunî de ganî garantîya her kesî hetê ekonomî, sosyalî, îdarî û ciwîyayîşî ra seypê bibo û hîyerarşî çinî bo. Fikrê komunî de netewperestî, ziwanperestî, kulturperestî, zayendperestî çinî bo. Ganî erjê şaran bêro qebulkerdene.

No konsensusêko asgarî yo. No fikir sey DNA’yê komunî yeno qebulkerdene. No ‘kok hucre’ eke bibo muşterekê komelî o çax komelo demokratîk beno garantîya şar û kesan.

Awankerdişê komunî awankerdişê aştî zî ano. Komelo demokratîk de cuya zafziwanî, kulturî, bawerî est a. Komelo demokratîk de cuya zafziwanî komelkîya ke derûdorê cinîye de yena şeklgirewtene, ekolojîk, komunkî, pluralîst û erjanê demokratîkan esas gêna.

Bêrê ma pîya 2026î bikerî serra aştî. Bêrê ma na serre bikerî komelê ekolojîkî, paradîgmaya azadîwaze ya cinîye û komelê demokratîkî yê komunalî awan bikerî.